Prolaps: begrijpen, voorkomen en behandelen van een verzakking van de bekkenorganen

Wat is een prolaps, een verzakking van de organen?

Een genitale prolaps is het naar beneden zakken van bekkenorganen (de baarmoeder, de blaas en, minder vaak, de endeldarm). Afhankelijk van het betrokken orgaan krijgt de prolaps een andere naam: apicale prolaps (baarmoeder), cystocele (blaas), rectocele (endeldarm). De verzakking gebeurt in de vagina wanneer de spieren en ligamenten van de bekkenbodem, die normaal ondersteuning bieden, verzwakt zijn. Deze organen worden op hun plaats gehouden door een dubbel systeem:

• De bekkenbodem: een groep spieren die zich uitstrekken van het heiligbeen tot het schaambeen en de onderkant van het bekken afsluiten.
• De ligamenten: deze verbinden de bekkenorganen met de beenderen.

Als deze organen niet meer op hun plaats blijven, kunnen ze tegen de vaginawand drukken of zelfs naar buiten komen via de vulva. Deze verzakking kan tijdelijk of blijvend zijn en komt bijna uitsluitend voor bij vrouwen.

Verzakking van organen: wat zijn de symptomen van een prolaps bij vrouwen?

De symptomen van een prolaps verschillen naargelang de ernst en het betrokken orgaan. Een gevoel van zwaarte of druk in de onderbuik is vaak het eerste signaal. Dit gevoel neemt toe aan het einde van de dag of na lichamelijke inspanning.

Sommige vrouwen beschrijven een vreemd gevoel of het gevoel dat er een "bal" in de vagina zit, soms gepaard met een zichtbare uitstulping. Rugpijn, vooral na lang rechtstaan, kan ook optreden. Urinaire klachten zoals urineverlies, moeite met het volledig ledigen van de blaas of een plotse drang om te plassen, komen vaak voor. Daarnaast kunnen ook spijsverteringsproblemen optreden zoals constipatie of moeite met het ontlasten.

Tijdens seksuele betrekkingen kan er sprake zijn van ongemak of minder gevoel. Deze symptomen kunnen geleidelijk verergeren en een invloed hebben op de levenskwaliteit.

Hoe begint een verzakking van de baarmoeder, vagina of endeldarm?

De eerste tekenen van een prolaps, of die nu in de vagina, baarmoeder of endeldarm zit, zijn:

• een gevoel van zwaarte of druk in het bekken;
• een bal tegen de vaginawand of een massa die uit de vagina steekt (externalisatie van het orgaan);
• pijn in de onderrug of het bekken;
• urineproblemen: aandrang, moeite met plassen, urineverlies, terugkerende blaasontsteking;
• fecale problemen: moeite met ontlasting, regelmatige aandrang tot ontlasting en soms fecale incontinentie;
• pijn tijdens seksuele activiteit (dyspareunie);
• abnormale vaginale branderigheid, afscheiding en bloeding.

Deze symptomen variëren naargelang de graad van verzakking en het type prolaps (apicaal, cystocele of rectocele). Ze worden erger door fysieke inspanning en tasten de levenskwaliteit aan.

Hoe weet je of je een verzakking hebt?

De diagnose van een prolaps gebeurt via een klinisch onderzoek en een analyse van de medische voorgeschiedenis (zwangerschap, bevalling, hysterectomie…). Bij vrouwen voert de gynaecoloog een onderzoek met een speculum uit om te bepalen welk orgaan verzakt is en hoe ernstig de verzakking is.

Om de spierkracht van de sluitspieren te evalueren, voert de arts ook een vaginaal en rectaal toucher uit terwijl de patiënte perst.

Aanvullend onderzoek zoals een urodynamisch onderzoek, een vaginale echografie of een MRI van het bekken kan worden voorgeschreven.

Pessarium of operatie: hoe behandel je een prolaps?

De behandeling van een prolaps hangt af van verschillende factoren: de ernst van de symptomen, leeftijd en voorkeuren van de vrouw. Niet-chirurgische behandelingen omvatten:

• Bekkenbodemspieroefeningen (Kegel-oefeningen): onder begeleiding van een kinesist of vroedvrouw. Hierbij span en ontspan je de bekkenbodemspieren om de ondersteuning van de organen te versterken. Soms worden elektrische impulsen via de vagina of endeldarm gebruikt om de spieren te activeren.
• Het pessarium: een medisch hulpmiddel van siliconen dat in de vagina wordt geplaatst om de verzakte organen te ondersteunen.
• Gezonde levensstijl: indien nodig gewichtsverlies, een evenwichtig dieet, en regelmatige lichte lichaamsbeweging zonder zware belasting. Deze maatregelen kunnen ook preventief worden toegepast.

Als de symptomen na verloop van tijd aanhouden of verergeren ondanks deze behandelingen, kan een chirurgische ingreep overwogen worden om de verzwakte weefsels te herstellen en de organen terug op hun plaats te brengen. Mogelijke technieken zijn:

• Laparoscopie (kijkoperatie): een prothese wordt in de buik ingebracht om de organen in een verhoogde positie te houden.
• Vaginale benadering: de chirurg werkt via de vagina om de organen met hechtingen aan de bekkenligamenten te fixeren en de bekkenbodem te verstevigen.
• Vaginale afsluiting: vooral bij oudere vrouwen, waarbij de vagina wordt gesloten om verdere verzakking te voorkomen.

Kan een genitale prolaps vanzelf verdwijnen?

Bij milde vormen kan een genitale prolaps verbeteren of zelfs verdwijnen, bijvoorbeeld na een zwangerschap of gewichtsverlies, wanneer de druk op de bekkenbodem afneemt. Een goede spierversterking via bekkenbodemtherapie kan de symptomen ook doen afnemen en de evolutie van de verzakking afremmen.

Toch verdwijnt een prolaps meestal niet volledig vanzelf, zeker niet als de steunstructuren langdurig verzwakt zijn. Zonder behandeling kunnen de klachten verergeren. Daarom is opvolging en eventueel therapie zoals een pessarium of chirurgie noodzakelijk om de ondersteuning van de bekkenorganen te herstellen.

Is een prolaps of verzakking gevaarlijk?

Een apicale, rectocele of cystocele prolaps is doorgaans geen medisch noodgeval en vormt zelden een levensbedreigende situatie, behalve wanneer de organen volledig naar buiten treden via de vulva of anus.

Hoewel het meestal geen ernstige complicaties veroorzaakt, kan het dagelijks ongemak wel sterk toenemen. Mogelijke gevolgen zijn terugkerende blaasontstekingen door onvolledige lediging, aanhoudende bekken- of rugpijn, en chronische constipatie bij rectumverzakking.

Deze klachten kunnen stilaan de levenskwaliteit aantasten, fysieke activiteiten beperken en het seksleven beïnvloeden. Een goede behandeling, inclusief preventieve maatregelen en gerichte therapieën, kan helpen om deze ongemakken te beheersen en te voorkomen dat de situatie verergert.

Kan je overlijden aan een verzakking?

Zonder behandeling kunnen ernstige complicaties zoals onbehandelde infecties evolueren naar een sepsis, wat potentieel levensbedreigend is. Dergelijke situaties zijn echter uitzonderlijk, want een genitale prolaps ontwikkelt zich meestal geleidelijk, waardoor tijdig ingrijpen mogelijk is.

Een regelmatige medische opvolging en een aangepaste behandeling verbeteren het comfort en verminderen het risico op complicaties.

Bronnen: Belgische gynaecologische richtlijnen (https://www.gynzorg.be), Domus Medica, UZ Leuven, Gyn&co.be