Hypervigilantie bij mama's: hoe herken je het en hoe ga je om met stress?

Wat is hypervigilantie bij mama's?

Na de geboorte is het heel normaal dat je extra aandachtig bent voor je baby. Alles is nieuw: de geluidjes, de slaap, de ademhaling, het huilen en de behoeften van je kindje. Een zekere waakzaamheid hoort dan ook bij het wennen aan het moederschap. Bij sommige mama's wordt het echter moeilijk om die alertheid nog los te laten. Zelfs wanneer je baby veilig is of door iemand anders wordt verzorgd, lijkt je brein voortdurend op zoek te blijven naar wat er mogelijk mis kan gaan.

Je kunt bijvoorbeeld gedachten hebben als: "Wat als mijn baby stopt met ademen?", "Wat als ik mijn kindje niet hoor huilen?" of "Wat als er iets gebeurt terwijl ik slaap?" Je af en toe zorgen maken over je kind is op zich niet problematisch. Vooral de intensiteit van de bezorgdheid, hoe vaak die voorkomt en hoeveel invloed ze heeft op je dagelijkse leven zijn belangrijk.

Wat zijn de signalen van hypervigilantie?

Hypervigilantie kan zich op verschillende manieren uiten. Niet iedere mama ervaart dezelfde klachten.

Niet kunnen slapen wanneer je baby slaapt

Dit is een van de meest herkenbare signalen. Je bent uitgeput, je baby slaapt en eindelijk zou je zelf kunnen rusten. Toch lukt het niet om in slaap te vallen. Je luistert naar de ademhaling van je baby, houdt de babyfoon voortdurend in de gaten of staat regelmatig op om te controleren of alles in orde is. Door dat slaaptekort kunnen vermoeidheid en angst vervolgens toenemen, waardoor een moeilijke vicieuze cirkel ontstaat.

Je baby voortdurend controleren

Misschien voel je de behoefte om heel vaak te controleren of je baby nog ademt, veilig ligt of het niet te warm of te koud heeft. Het kan ook moeilijk zijn om de zorg even aan iemand anders over te laten, zelfs wanneer dat je partner is of iemand die je volledig vertrouwt.

Heftig reageren op ieder geluidje

Wanneer je voortdurend alert bent, kan een kleine beweging, een zuchtje of een geluid uit het bedje al voldoende zijn om je wakker te maken of een angstgevoel te veroorzaken. Het lijkt soms alsof je lichaam al reageert voordat je zelf hebt kunnen beoordelen wat er precies aan de hand is.

Gedachten die blijven rondcirkelen

Hypervigilantie kan samengaan met terugkerende angstige gedachten. Je stelt je voor wat er allemaal met je baby zou kunnen gebeuren, probeert voortdurend mogelijke risico's te voorzien of vindt het moeilijk om je gedachten op iets anders te richten. Dat betekent niet dat je wilt dat die dingen gebeuren. Angstige of opdringerige gedachten kunnen juist erg beangstigend zijn omdat ze volledig ingaan tegen wat je zelf wilt.

Prikkelbaarheid en moeite om je te concentreren

Wanneer je brein voortdurend in een staat van paraatheid staat en je bovendien weinig slaapt, kan het moeilijker worden om helder na te denken, informatie te onthouden of beslissingen te nemen. Je kunt je sneller geïrriteerd, gespannen of overweldigd voelen door situaties die vroeger weinig moeite kostten.

Wat is angst na de bevalling?

Angst na de bevalling, ook wel postpartum angst genoemd, gaat verder dan de gewone bezorgdheid die veel jonge ouders ervaren. De zorgen worden moeilijk te controleren en kunnen een groot deel van je dag innemen. Ze kunnen bijvoorbeeld gaan over de gezondheid van je baby, slapen, voeding, je eigen vermogen om voor je kindje te zorgen of de angst dat er een ongeval zal gebeuren.

Angst kan zich ook lichamelijk uiten. Denk aan hartkloppingen, een beklemmend gevoel, gespannen spieren, rusteloosheid, moeite om rustig te ademen of slaapproblemen. Hypervigilantie kan deel uitmaken van zulke angstklachten.

Normale waakzaamheid of angst: hoe merk je het verschil?

Tijdens de eerste dagen en weken met een pasgeboren baby is het normaal dat je veel controleert en je regelmatig zorgen maakt. Het verdient meer aandacht wanneer de bezorgdheid bijna voortdurend aanwezig is, je niet meer kunt slapen terwijl je daar wel de kans toe hebt of je baby nauwelijks aan iemand anders durft toe te vertrouwen. Je kunt jezelf bijvoorbeeld afvragen: "Nemen mijn zorgen zoveel ruimte in dat ik niet meer kan rusten, functioneren of genieten van bepaalde momenten?" Is het antwoord ja, dan kan het helpen om hierover met een zorgverlener te praten.

Zijn hypervigilantie en postnatale depressie hetzelfde?

Bij een postnatale depressie kunnen onder andere aanhoudende somberheid, verlies van interesse, extreme vermoeidheid, schuldgevoelens, gevoelens van waardeloosheid of moeite om voor jezelf te zorgen voorkomen. Bij angst en hypervigilantie staan vooral overmatige bezorgdheid en een voortdurende staat van alertheid op de voorgrond. Beide kunnen wel tegelijk voorkomen. Een mama kan zowel angstige als depressieve klachten ervaren.

Wil je meer weten over het verschil? Lees dan ons artikel over de babyblues en postnatale depressie.

Waarom kan hypervigilantie ontstaan na de bevalling?

Er bestaat niet één duidelijke oorzaak. De postpartumperiode brengt in korte tijd heel wat veranderingen met zich mee: fysiek herstellen van de bevalling, onderbroken nachten, nieuwe verantwoordelijkheden, hormonale veranderingen en leren begrijpen wat je baby nodig heeft.

Slaaptekort

Slaaptekort kan het moeilijker maken om emoties te reguleren. Tegelijk kan angst ervoor zorgen dat je nog moeilijker in slaap valt. Slaapgebrek en hypervigilantie kunnen elkaar daardoor versterken.

Een moeilijke bevalling of moeilijke start

Een bevalling die als traumatisch werd ervaren, een ziekenhuisopname, een vroeggeboorte of gezondheidsproblemen bij mama of baby kunnen ervoor zorgen dat je lichaam langer in een staat van paraatheid blijft.In zo'n situatie kan hypervigilantie ook voorkomen in combinatie met posttraumatische stress. Bespreek dit met een professionele zorgverlener wanneer je merkt dat het je dagelijks leven beïnvloedt.

Angst om het niet goed genoeg te doen

Jonge mama's krijgen bijzonder veel advies, aanbevelingen en soms tegenstrijdige boodschappen te horen. Wanneer je alles perfect wilt doen, kan geleidelijk het gevoel ontstaan dat je ieder mogelijk probleem vooraf moet zien aankomen en nooit je aandacht mag laten verslappen.

Gebrek aan steun en eenzaamheid

Ook lange dagen alleen doorbrengen met een pasgeboren baby kan sommige zorgen versterken. Met iemand praten, verantwoordelijkheden delen of gewoon kunnen vertellen wat er in je hoofd omgaat, kan al een deel van die spanning verlichten.

Voel je je sinds de geboorte vaak alleen? Lees dan ook ons artikel over eenzaamheid van moeders na de geboorte.

Hoe kom je uit hypervigilantie?

Er bestaat geen knop waarmee je die staat van alertheid onmiddellijk kunt uitschakelen. Er zijn wel verschillende manieren om stap voor stap opnieuw meer rust te vinden.

Praat erover

Je hoeft niet te wachten tot de situatie onhoudbaar wordt. Je kunt erover praten met je vroedvrouw, huisarts, gynaecoloog, psycholoog of psychiater. Het helpt vaak om heel concreet te vertellen wat er gebeurt. Hoeveel slaap je? Hoe vaak controleer je je baby? Welke gedachten blijven terugkomen? Wat maakt het moeilijk om tot rust te komen?

Laat iemand anders de verantwoordelijkheid even overnemen

Wanneer dat mogelijk is, kan je partner of iemand die je vertrouwt de zorg gedurende een bepaalde periode echt overnemen. Het gaat niet alleen om iemand die je "helpt" terwijl jij ondertussen alles blijft volgen en controleren. Om je alarmsysteem de kans te geven om tot rust te komen, heb je ook momenten nodig waarop je weet dat iemand anders verantwoordelijk is en jij mag rusten. Dat kan heel geleidelijk opgebouwd worden.

Probeer herhaaldelijke controles te beperken

Een keer controleren of je baby veilig ligt, is iets heel anders dan iedere vijf minuten opstaan om te kijken of je kindje nog ademt. Herhaaldelijke controles kunnen je angst op korte termijn verminderen, maar vervolgens juist de behoefte versterken om opnieuw te controleren. Een psycholoog of andere zorgverlener kan je helpen om zulke patronen te herkennen en stap voor stap te doorbreken.

Bescherm je slaap zoveel mogelijk

"Slaap wanneer je baby slaapt" klinkt eenvoudig, maar is niet altijd haalbaar. Zeker niet wanneer angst er net voor zorgt dat je de slaap niet kunt vatten. Probeer daarom echte rustmomenten te creëren. Verdeel bijvoorbeeld bepaalde zorgmomenten met je partner, beperk onnodige prikkels en plan momenten waarop jij even niet verantwoordelijk bent voor de baby. Zelfs wanneer je niet meteen in slaap valt, kan het al helpen om je lichaam bewust rust te geven.

Keer terug naar wat er op dit moment gebeurt

Wanneer je gedachten vol raken met "wat als?"-scenario's, probeer dan je aandacht terug te brengen naar het huidige moment. Is je baby op dit moment veilig? Ademt je kindje normaal? Ligt je baby in een veilige slaapomgeving? Het leren onderscheiden van een reëel gevaar en een angstscenario kan bijvoorbeeld aan bod komen binnen cognitieve gedragstherapie.

Welke behandeling bestaat er voor hypervigilantie?

Omdat hypervigilantie geen afzonderlijke diagnose is, hangt de aanpak vooral af van de onderliggende oorzaak. Wanneer er sprake is van postpartum angst of een andere angststoornis, kan psychologische begeleiding helpen. Cognitieve gedragstherapie wordt bijvoorbeeld gebruikt bij de behandeling van angstklachten.

Afhankelijk van de ernst en aard van de klachten kan een huisarts of psychiater ook medicatie overwegen. Welke behandeling geschikt is, hangt onder andere af van je klachten, medische voorgeschiedenis en persoonlijke situatie, bijvoorbeeld wanneer je borstvoeding geeft. Je hoeft hypervigilantie dus niet gewoon uit te zitten in de hoop dat ze vanzelf verdwijnt. Wanneer je erdoor uitgeput raakt of niet meer normaal kunt functioneren, kan professionele begeleiding helpen om opnieuw meer rust te vinden.

Wanneer moet je snel hulp zoeken?

Praat snel met een professionele zorgverlener wanneer de angst je dagelijks leven begint over te nemen, je bijna niet meer kunt slapen, je niet meer alleen met je baby durft te zijn of je kindje juist helemaal niet meer aan iemand anders kunt toevertrouwen. Zoek ook hulp wanneer opdringerige gedachten erg angstaanjagend worden.

Een beangstigende gedachte hebben betekent niet automatisch dat je ze ook wilt uitvoeren. Maar ben je bang dat je de controle zult verliezen, denk je eraan om jezelf of je baby iets aan te doen of voel je je niet veilig? Zoek dan onmiddellijk hulp. Bij acuut gevaar bel je in België 112. Denk je aan zelfdoding en wil je met iemand praten? De Zelfmoordlijn 1813 is gratis, anoniem en telefonisch 24 uur per dag bereikbaar.

Opnieuw veiligheid voelen zonder alles te moeten controleren

Aandachtig zijn voor je pasgeboren baby is normaal. Maar je hoeft niet voortdurend in staat van paraatheid te staan om een zorgzame mama te zijn. Wanneer je gedachten je niet meer toelaten om te slapen, verantwoordelijkheid uit handen te geven of van rustige momenten te genieten, is dat een belangrijk signaal.

Hypervigilantie kan deel uitmaken van de aanpassing aan het moederschap, maar kan ook samenhangen met postpartum angst of een andere psychische moeilijkheid waarvoor ondersteuning zinvol is. Tijdig hulp zoeken kan je helpen om stap voor stap opnieuw meer rust, veiligheid en mentale ruimte te ervaren.

Ontdek YooMum! De app voor (aanstaande) mama's

De postpartumperiode brengt veel vragen met zich mee en soms kunnen zorgen steeds meer ruimte innemen. Met YooMum vind je informatie over het leven na de bevalling, je gezondheid en het dagelijkse leven met je baby. Je kunt er ook ervaringen uitwisselen met andere mama's.

YooMum vervangt geen professionele hulp. Voel je je voortdurend alert, erg angstig of uitgeput, zelfs wanneer je de kans krijgt om te rusten? Praat er dan over met je huisarts, vroedvrouw of een professional in de geestelijke gezondheidszorg.

Ontdek YooMum via https://app.yoomum.com/store.